رشد و تکامل

رشد و تکامل مجموعه تغییرات کمی و کیفی است که در طی زمان کودک نوزاد را به یک بزرگسال بالغ تبدیل می کند و به عنوان مهمترین معیار تندرستی کودک شناخته می شود. رشد همان تغییرات فیزیکی در اندازه های بدن است و تکامل تغییرات در کار از نظر کیفی می باشد که هرچند مستقیما قابل اندازه گیری نیست ولی روشهای کلی بررسی آنهم وجود دارد. از آنجایی که این دو عامل از مهمترین دغدغه های والدین هستند سعی می کنیم طی چند پست آینده کلیات آنها را بررسی کنیم. مطالب این پستها از کتب پزشکی طب کودکان گرفته شده که تلاش کردیم آنها را به زبان ساده و روان توضیح دهیم.

رشد و تکامل حتی در کودکان سالم و طبیعی بسیار با یکدیگر متفاوت است و شاید بتوان گفت هر کودکی برای خود رشد و تکامل ویژه ای دارد که این اختلاف صرفنظر از عوامل غیرطبیعی و بیماریزا به ژنتیک و نژاد و محیط بستگی دارد. بنابراین نکات و کلیاتی که در این مطالب گفته میشود در جزییات، درمورد همه صدق نمیکند.

یکی از رایج ترین روش هایی که اکثرا با آن آشنایی داریم و برای سنجش تکامل و مخصوصا رشد اعمال می شود روش "صدک" یا "درصد" یا "پرسنتایل" می باشد. در این روش معیار بر ۱۰۰ قرار دارد بدین معنی که فرض می شود اگر جمع کل تعداد افراد نمودار ۱۰۰ نفر باشد شخص مورد نظر با کدامیک از افراد شباهت دارد و یا روی کدام منحنی است و درنتیجه چه تعدادی از افراد در رده پایین تر و چه تعداد در رده بالاتر قرار دارند. مثلا اگر نمودار وزن را در نظر بگیریم و کودک مورد نظر روی منحنی ۲۵ پرسنتایل باشد نتیجه می شود از هر ۱۰۰ کودک ۲۴ نفر وزن کمتر و ۷۵ نفر دارای وزن بیشتر از کودک مورد نظر دارند. کودک با رشد نرمال کودکی است که پرسنتایل خود را در طول دوره رشد حفظ کند البته تا حدودی و افت یا افزایش ناگهانی پرسنتایل نداشته باشد.

رشد

مهم ترین معیارهایی که درمورد رشد بکار می روند شامل وزن، قد و اندازه دور سر هستند.

۱- وزن:

وزن کودک نوزاد طبیعی بطور متوسط ۴/۳ کیلوگرم و حدود آن در منحنی های ۵ تا ۹۵ درصد تقریبا ۵/۲ تا ۴ کیلوگرم می باشد. وزن پسر هنگام تولد مختصری بیشتر از دختر و فرزند اول معمولا کمتر از فرزندان بعدی می باشد. در چند روز اول پس از تولد نوزاد مختصری وزن خود را از دست میدهد و سپس شروع به افزایش وزن میکند بطوریکه در روزهای هفتم تا دهم تقریبا برابر وزن هنگام تولد می گردد. پس از آن رشد نوزاد سریع می شود بطوریکه در هفته های اول روزانه ۳۰ گرم و در ۵ ماه اول بطور متوسط روزانه ۲۰ گرم افزایش وزن پیدا می کند و در سن حدودا ۴ ماه تمام وزنش تقریبا دو برابر وزن هنگام تولد می گردد. پس از ماه پنجم تا سال اول بطور متوسط کودک حدود ۱۵ گرم در روز افزایش وزن دارد و در یکسالگی وزن وی تقریبا ۳ برابر وزن هنگام تولد می شود. در طی سال های اول پسرها مختصری بیش از دخترها افزایش وزن پیدا می کنند.

سرعت افزایش وزن پس از سال اول به نسبت کاهش می یابد و کودک کم و بیش حالت چاقی ماه های اول عمر خود را از دست میدهد و در طی سال دوم کودک بطور متوسط ۵/۲ تا ۳ کیلوگرم افزایش وزن داشته و در پایان دو سالگی وزن وی حدودا ۴ برابر وزن هنگام تولد می گردد.

در طی سال های سوم تا پنجم سالانه حدود ۲ کیلوگرم به وزن کودک اضافه می شود و بر خلاف سال اول در این سال ها دخترها وزن بیشتری اضافه می کنند بطوریکه در ۷ سالگی اندکی بیشتر از وزن پسرها می شود.

در سال های دبستان کودک سالانه حدود ۳ تا ۵/۳ کیلوگرم افزایش وزن دارد که وزنش در حدود ۸ سالگی حدودا ۷ برابر وزن هنگام تولد می گردد. در طی این سال ها کودک در پاییز بیشتر و در بهار کمتر رشد می کند. پس از سالهای دبستان و شروع دوره بلوغ، رشد وزنی سریع می شود که این دوره در دخترها زودتر و حدود سنین ۱۰ تا ۱۲ سالگی و در پسرها ۱۲ تا ۱۴ سالگی است.

روشی که در بالا گفته شد روش سنجش وزن نسبت به وزن هنگام تولد است که امروزه بسیاری از متخصصین وزن اولیه کودک را معیار سنجش در نظر نمی گیرند. هرچند که خیلی ها معتقدند برای سنجش و بررسی رشد وزنی کودک باید هر دو روش بالا و روشی که الان ذکر می کنیم را بررسی نمود.

روش بعدی روش فرمولی است که از روابط زیر پیروی می کند.

وزن به کیلوگرم در ۳ تا ۱۲ ماهگی = (سن به ماه + ۹ ) / ۲

وزن به کیلوگرم در ۱ تا ۶ سالگی = (سن به سال * ۲ ) + ۸  

وزن به کیلوگرم در ۶ تا ۱۲ سالگی =( (سن به سال * ۷ ) – ۵ ) / ۲

- فرمول ها از سمت راست نوشته شده اند.

علامت * همان ضربدر است.

۲- قد:

قد نوزاد بطور متوسط ۵۰ سانتیمتر و در نمودار صدک ۵ تا ۹۵ تقریبا ۴۶ تا ۵۴ سانتیمتر است. قد پسر کمی بلندتر از دختر است.

رشد قدی در ماههای اول به نسبت زیاد بوده و قد کودک در ۶ ماه اول حدود ۱۵ سانتیمتر و در ۶ ماه دوم سال اول حدود ۱۰ سانتیمتر افزایش می یابد که باز هم در پسرها اندکی بیشتر از دخترهاست. در یک سالگی قد کودک حدود ۷۵ سانتیمتر می باشد. در طی سال دوم افزایش قد حدود ۱۰ تا ۱۲ سانتیمتر و از سال های سوم تا ششم سالیانه حدود ۶ تا ۸ سانتیمتر است و قد در ۴ سالگی حدود ۲ برابر هنگام تولد می گردد . تا حدود سن ۵ تا ۶ سالگی قد کودک معمولا بطور خوابیده اندازه گیری می شود و پس از آن به صورت ایستاده. قد درحالت خوابیده مختصری از ایستاده بیشتر است.

در سال های دبستانی رشد قدی حدود ۶ سانتیمتر در سال بوده و در سن ۱۳ سالگی قد تقریبا ۳ برابر هنگام تولد می شود. در دوران بلوغ قد هم سریعتر رشد می کند که در دخترها زودتر از پسرها این اتفاق می افتد (مراجعه شود به و وزن). پسرها معمولا در انتها قد بلندتری از دخترها دارند.

مانند وزن قد هم از فرمولهایی تبعیت می کند.

قد به سانتیمتر در ۲ تا ۱۲ سال = (سن به سال * ۶ ) +۷۷

فرمول های بالاتر از ۳ سال در دخترها و پسرها متفاوتند که ما در این نوشته قصد ارائه تمام فرمول های رشدی نیستیم و برای جلوگیری از سخت شدن مطلب از ذکر بقیه خودداری می کنیم.

باید توجه داشت از نظر رشد طولی قسمت های مختلف به یک نسبت رشد نمی کنند. در هنگام تولد اندام ها کوتاهترند و پس از چند ماه اول اندامها رشد طولی بیشتری نسبت به تنه پیدا می کنند.

۳-  دور سر:

سر کودک هنگام تولد نسبت به بقیه بدن بزرگتر است زیرا سر ۷۵ درصد رشد خود را انجام داده درصورتیکه سایر قسمت ها فقط حدود یک دهم رشد خود را به پایان رسانده اند. دور سر یعنی اندازه پیرامون سر که در هنگام اندازه گیری با متر در جلو از ناحیه پیشانی و در عقب از ناحیه برجستگی پشت سر می گذرد. این اندازه هنگام تولد بطور متوسط حدود ۳۵ سانتیمتر و حدود اندازه در صدک ۵ تا ۹۵ تقریبا ۳۲ تا ۳۷ سانتیمتر می باشد. طول سر حدود یک چهارم قد در هنگام تولد است ولی در بزرگسالی یک هشتم طول بدن را تشکیل می دهد. در ماه های اول بعد از تولد رشد سر به نسبت زیاد است و در شش ماه اول حدود ۸ تا ۱۰ سانتیمتر افزایش می یابد و در ۶ ماه دوم افزایش حدود ۳ سانتیمتر بوده و دور سر در یک سالگی حدود ۴۷ سانتیمتر می گردد. افزایش دور سر در سال دوم حدود ۲ سانتیمتر و در سال های بعد از این هم کمتر می باشد بطوریکه در ۵ تا ۱۲ سالگی جمعا ۲ تا ۳ سانتیمتر به اندازه دور سر اضافه می شود. فرمول زیر برای کودکان شیرخوار بکار برده می شود.

اندازه دور سر به سانتیمتر در شیرخواران = ( قد به سانتیمتر / ۲ ) + ۱۰